Adrspach


Lniarstwo - Szkoła Przędzalnicza w Adersbachu (Adrszpachu)

(opracowano na podstawie:) Jan Klos. Přádelní školy na Kladském pomezí. [w:] Od Kladského pomezí II. 1925, str. 142 - 145)


Mieszkańcy Pogórza Karkonoszy i Gór Orlickich, po obu stronach tych pasm górskich, od dawna zajmowali płóciennictwem, jako źródłem niezłego zarobku. Jednak już od lat dwudziestych XIX wieku było widoczne, że ta profesja z roku na rok podupada a lud biednieje i ubożeje. Zewnętrznymi przyczynami upadku płóciennictwa były nasze nieuregulowane stosunki gospodarcze z zagranicą po wojnach napoleońskich, a także to, że w tym czasie Anglia wprowadziła do przemysłu tekstylnego bawełnę i produkcję maszynową. Bawełniane materiały były tańsze i przyjemniejsze w dotyku, wypierając z rynku lniane płótna i tkaniny. Do przyczyn wewnętrznych upadku przemysłu lniarskiego można zaliczyć także zacofanie tutejszych producentów. Jednak za granicą, zwłaszcza w Belgii i Westfalii, podźwignięto produkcję lnu poprzez ulepszenie obróbki jednostajnym moczeniem w wodzie, usprawnieniem maszyn tkackich, szerokim zastosowaniem urządzeń mechanicznych i zakładaniem szkół przędzalniczych. Uznano, że i u nas szkoły, w których miano nauczać przędzenia lnu, jego uprawy i przerobu, pomogą podźwignąć upadające lniarstwo.


Jedną z pierwszych szkół tego typu założono w Adrszpachu. Założył ją i prowadził właściciel majątku ziemskiego szlachcic Ludvik Karol Nadherny. Zatrudnił doświadczonego nauczyciela przędzalnictwa z Westfali, który przywiózł z sobą wszystkie najnowsze urządzenia niezbędne do produkcji przędzy. Za przykładem Adrszpachu poszły wkrótce inne miejscowości. W Novym Mieście nad Metują szkołę przędzalniczą założono w roku 1845. W dniu 28 lipca 1845 roku trzyosobowa komisja wybrała się z Novego Miesta do Adrszpachu w celu zapoznania się na miejscu z organizacją wzorcowej szkoły, zakupieniem potrzebnych urządzeń do własnej szkoły oraz uzgodnienia warunków na jakich jedna z dziewcząt z Novego Miesta mogłaby się wyuczyć w tamtejszej szkole na nauczycielkę. Na przyszłą nauczycielkę w szkole w Novym Mieście wybrano uzdolnioną prządkę Frantiszkę Imlaufową i wysłano do Adrszpachu na trzymiesięczną praktykę.


Wydatki na zorganizowanie szkoły

Wydatki komisji podczas podróży do Adrszpachu 4 złote, 12 krajcarów k.m.
Pobyt uczennicy Frantiszki Imlaufowej w szkole w Adszpachu 87 dni po 12 krajcarów dziennie... 17 zł., 24 kr.
Podróż Fr. Imlaufowej do Adrszpachu i z powrotem 3 zł, 36 kr.
Rekwizyty [przybory] zakupione w Adrszpachu dla szkoły 17 zł.
Czynsz za wynajęcie pomieszczenia szkolnego 20 zł.
Oświetlenie 25 funtów oleju 12 zł., 28 kr.
Wynagrodzenie dla Frantiszki Imlaufowej za nauczanie 15 zł.

Odpis świadectwa Frantiszki Imlaufowej ze szkoły w Adrszpachu:

Świadectwo, którym niżej podpisana dyrekcja szkoły przędzalniczej potwierdza, że Frantiszka Imlaufowa z Novego Miesta nad Metują w Czechach, na koszt budżetu miasta, uczestniczyła w nauce w Adrszpaskiej Szkole Przędzalniczej, zorganizowanej na podstawie metody westfalskiej, od 21 sierpnia do 15 listopada, uczestnicząc w obróbce lnu uderzaniem, łamaniem, paździerzowaniem, potem w przędzeniu, oraz moczeniu lnu w wodzie, potrzebne sobie wiadomości uzyskała a przy przedsięwziętym egzaminie w obecności zwierzchności na wszystkie kładzione jej pytania dobrze odpowiadała.

Na zamku Adrszpach, dnia 15 listopada 1845
Jindrzich Wiesbrock, nauczyciel przędzalnictwa.
W zupełności się poświadcza.
szlachcic Ludvik Karel Nadherny


W Adrszpachu komisja doszła do wniosku, że poprzez praktyczne nauczanie o obróbce lnu uczniowie przyswoją sobie bardziej doskonałą metodę przędzenia, którą można osiągnąć przy pomocy delikatnej, wytrzymałej i prostej przędzy. W dniu 5 stycznia 1846 odbyło się uroczyste otwarcie szkoły w Nowym Mieście nad Metują, uczestniczyło w nim 40 uczniów pierwszego kursu. Ilość szkół przędzalniczych rosła bardzo szybko w miastach i majątkach w latach 1845 do 1847. Radca dworu książęcego Otto Erich, dyrektor pełnomocny dóbr nachodzkich, zakładał przędzalnie w regionie Nachodu, prepozyt klasztoru w Broumovie w kolinie broumovskiej... W roku 1847 szkół przędzalniczych było już ponad 50. W naszych górach takie szkoły znajdowały się w Nachodzie, Kostelcu, Upicach, Skalicy, Hronovie, Zbečniku, Hořičkach, Chvalkovicach, Červenej Hůře, Policy, Broumovie, Maršovie, Starkovie, Teplicach nad Metują, Novym Měste nad Metują, Opočnie, Bohuslavicach, Kyšperku, Vrchlabí i w wielu innych miastach w Czechach, na Morawach i na Śląsku po naszej i po pruskiej stronie.


Nadzieje wzbudzone i pokładane w szkołach przędzalniczych były wielkie, często przesadne. Najbliższy i bezpośredni cel przędzalni, czyli udoskonalenie procesu przędzenia został osiągnięty, ale ceny przędzy szkolnej nie mogły konkurować z tanią przędzą wytworzoną na maszynach. Tak więc z tych i jeszcze innych przyczyn upragniona cel nie został osiągnięty.


Marek Teller, felczer z Hronova, w roku 1846 napisał oraz wydał drukiem i nakładem Jana Hostivíta Pospíšila w Hradcu Kralove pozycję "Der Leinbau, die Flachsbereitung und das Feinspinnen zu Adersbach" opartą na informacjach tamtejszego mistrza przędzalnictwa i własnych obserwacjach przeznaczono przede wszystkim dla rolników, urzędników gospodarczych i właścicieli majątków ziemskich. Swoją pracę Teller zadedykował szlachcicowi Ludvikowi Nadhernemu, właścicielowi dóbr adrszpaskich, który sprowadził z Westfali mistrza przędzalnictwa Jindrzicha Wisbaura, aby zorganizował w Adrszpachu wzorcową szkołę przędzalnictwa.


W tym samym roku 1846 Jan Nývlt, nauczyciel z Horní Radechovej, przełożył pracę Tellera na język czeski pod tytułem "O lnu, jeho setí, připravování a předení podle způsobu přádelní školy v Adersbachu" (O lnie, jego sianiu, obrabianiu i przędzeniu według metody szkoły przędzalniczej w Adersbachu). Kosztowała 12 krajcarów. Przekład zadedykował Jos. Regnerowi "zwierzchnikowi biskupiemu szkół narodowych okręgu nachodzkiego, przewodniczącemu i pełnomocnikowi Towarzystwa dla Rozwoju Przemysłu w Czechach, gorliwemu wspomożycielowi wszelkiego dobra, itd, itd., dziekanowi w Nachodzie, ojcu patriotycznej młodzieży".